ડિજિટલ યુગમાં પણ મોટા નાણાકીય વ્યવહારો માટે ચેક આજે પણ વિશ્વસનીય વિકલ્પ ગણાય છે. વેપાર હોય કે વ્યક્તિગત દેવું, ઘણા લોકો લખિત પુરાવા તરીકે ચેકનો ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ જો ચેક બેંક દ્વારા પરત આવી જાય, તો મામલો માત્ર બેંકિંગ ભૂલ સુધી સીમિત નથી રહેતો. તે સીધો કાનૂની ગુનો બની શકે છે.
8th Pay Commission
Salary Calculator App
8મા પગાર પંચ પછી તમારું પગાર કેટલું વધશે એ જાણવા માંગો છો? હવે કોઈ અંદાજ નહીં!
- Instant salary calculation
- No complex math needed
- Latest 8th Pay Commission formula
- 100% Free & easy to use
ઘણા લોકો અજાણતા ચેક ઇશ્યૂ કરે છે, પરંતુ ખાતામાં પૂરતું ભંડોળ ન હોય ત્યારે તેના ગંભીર પરિણામો સામે આવે છે.
કલમ 138 શું કહે છે?
ભારતમાં ચેક બાઉન્સ સંબંધિત કેસો માટે Negotiable Instruments Act, 1881ની કલમ 138 લાગુ પડે છે.
આ કાયદા મુજબ જો કોઈ વ્યક્તિ દેવું ચૂકવવા માટે ચેક આપે અને બેંક તેને અપર્યાપ્ત ભંડોળ કે અન્ય કારણસર પરત કરે, તો તે ફોજદારી ગુનો ગણાય છે.
આ કલમનો હેતુ નાણાકીય વ્યવહારોમાં વિશ્વસનીયતા જાળવવાનો અને છેતરપિંડી રોકવાનો છે.
કયા કારણોસર કેસ થઈ શકે?
- ચેક બાઉન્સ થવાના સામાન્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
- ખાતામાં પૂરતા પૈસા ન હોવા.
- ખાતું બંધ હોવું.
- બેંક દ્વારા ખાતા પર પ્રતિબંધ હોવો.
- ચેક રજૂ થયા પછી “સ્ટોપ પેમેન્ટ” સૂચના આપવી.
ઘણા લોકો માને છે કે “ચુકવણી બંધ” કરવાથી તેઓ બચી જશે, પરંતુ કોર્ટ તેને પણ છેતરપિંડીની મનશા તરીકે જોઈ શકે છે. બેંક દ્વારા આપવામાં આવતો “રીટર્ન મેમો” કાનૂની કાર્યવાહીનો મુખ્ય આધાર બને છે.
સજાની જોગવાઈ શું છે?
- જો કોર્ટમાં આરોપ સાબિત થાય, તો આરોપીને વધુમાં વધુ બે વર્ષની જેલની સજા થઈ શકે છે.
- સાથે જ કોર્ટ પાસે ચેકમાં દર્શાવેલી રકમના બમણા સુધીનો દંડ લાદવાની સત્તા છે.
- ઘણા કેસોમાં જેલ અને દંડ બંને સજા એકસાથે ફટકારવામાં આવી શકે છે.
- તાજેતરમાં બોલિવૂડ અભિનેતા Rajpal Yadav સામે થયેલા કેસે ચેક બાઉન્સના મુદ્દાને ફરી ચર્ચામાં લાવ્યો હતો.
- આ સજાનો હેતુ લોકોમાં નાણાકીય જવાબદારી પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવાનો છે.
કાનૂની પ્રક્રિયા કેવી રીતે ચાલે છે?
ચેક બાઉન્સ થયા પછી સમયમર્યાદા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
સૌપ્રથમ, ચુકવણી મેળવનાર વ્યક્તિએ બેંકનો “રીટર્ન મેમો” મળ્યાના 30 દિવસની અંદર ચેક આપનારને કાનૂની નોટિસ મોકલવી જરૂરી છે.
- આ નોટિસ રજિસ્ટર્ડ પોસ્ટ દ્વારા મોકલવી પડે છે.
- ચેક આપનાર પાસે 15 દિવસનો સમય હોય છે બાકી રકમ ચૂકવવા માટે.
- જો આ 15 દિવસમાં રકમ ચૂકવી દેવામાં આવે, તો કેસ આગળ વધતો નથી.
- પરંતુ જો ચુકવણી ન થાય, તો ફરિયાદી આગામી 30 દિવસમાં મેજિસ્ટ્રેટ કોર્ટમાં ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે.
- કોર્ટ પ્રાથમિક તપાસ કર્યા બાદ આરોપીને સમન્સ મોકલે છે. ત્યારબાદ કેસની સુનાવણી શરૂ થાય છે.
- આ પ્રક્રિયા ઘણા મહિનાઓ કે ક્યારેક વર્ષો સુધી ચાલી શકે છે.
કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ?
- ચેક ઇશ્યૂ કરતા પહેલા ખાતામાં પૂરતું બેલેન્સ હોવાની ખાતરી કરવી જરૂરી છે.
- ખાલી ખાતામાંથી ચેક આપવો ગંભીર કાનૂની જોખમ છે.
- નોટિસ મળ્યા બાદ સમયસર જવાબ આપવો અને શક્ય હોય તો સમાધાન કરવાનો પ્રયત્ન કરવો યોગ્ય છે.
- ચેક ફક્ત કાગળનો ટુકડો નથી; તે કાનૂની દસ્તાવેજ છે.